Zazalar Kürt mü?

Zazalar Kürt mü/ Zazalar Türk Mü?

Zazalar ve Zazaca Gerçeği

Kim bu Zazalar? Zazalar Kürt mü? Zazalar Türk Mü? Zazaca Kürtçe mi? Tüm bu soruların cevaplarını genel hatlarıyla bu yazımızda bulabilirsiniz.

Zazalar Kürt mü/ Zazalar Türk Mü?

18 yy. Fransız Devrimiyle birlikte ulusların kendi kaderlerini tayin düşüncesinin politize olması sonrası, çok uluslu bir çok İmparatorluk bu akımdan etkilenip parçalanmıştır. Bunlardan bir tanesi de Osmanlı İmparatorluğuydu. Osmanlının çöküş döneminde iktidara gelen İttihat ve Terakki Partisi’de Türklük vurgusu üzerinden ülke bütünlüğünü korumaya çalışmış ve bu akım, yeni Cumhuriyetle de resmileşerek devam etmiştir.

İnsanların kafatası ölçümleri yapılmış, tarih ve dil tezleri hazırlanmış ve bu doğrultuda politikalar uygulanmış. Büyük sıkıntılı süreçlere gebe olan bu akımın etkisi, günümüzde devlet politikaları düzeyinde minimize olmuş ancak bu politik akım, Türkiye halkı içerisinde halen canlılığını korumaktadır. Önceleri Türk halkı dışında ki halklar, “Türktür” deniyor iken, şimdi ise aşırı fikirlere sahip gruplarca terörist muamelesi görebilmektedir.

Resmi ideolojinin bir dönem ki aşırı Türklük vurgusu dışında ortaya çıkan diğer bir ideolojik ırkçı vurgusu da Pkk gibi kimi ayrılıkçı akımlarda kendini göstermektedir. Bunun nedeni ise ülke içinde ki Zaza nüfus desteğinden faydalanma amacından kaynaklanmaktadır. Yazımızın konusu olan Zaza halkı ise her iki ideolojik baskıdan nasibini almış bir halktır.

Yukarıdaki ifadeleri daha açık ifade etmek gerekirse, Zazaların kökenini öncelikle Türklere dayandırıp, “Zazalar Türktür” vurgusunun yanında; “Zazalar Kürttür, Zazaca Kürtçenin bir koludur” vurgusu günümüzde halen ciddiye alınıp savunulabilmektedir.

Dil Bilimi ve Zazaca

İranist dilbilimcilerin genel kanaati; Zazacanın başlı başına bir dil olduğu yönündedir. Etnik kimlik tanımlamasında en etkin araç olarak dil baz alındığında; Zazaca, Kürtçe ve Türkçe’den farklı bir dil; Zazalar ise farklı bir etnik kimlik oluşturmaktadır.

Zazalar Kürttür, vurgusu, ayrılıkçı örgütlere yakın kesimlerce daha çok kullanılan bir propaganda yaklaşımıdır.

Peki! “Zazalar Kürttür” vurgusu hangi konular baz alınarak iddia edilmektedir. Aşağıda bu iddialara kısa ve öz cevaplar verilerek bu iddialar, çürütülecektir.

Öncelikle ‘Zazaların kendilerine Kırd diyor oluşu, Zazaların Kürt olduğunun kanıtıdır,’ iddiasını ele alalım.

Kürt veya Kırd kelimeleri eskiden günümüze değin sosyolojik kavram olarak kullanıla gelmişlerdir. İkisi de göçebe toplumları ifade etmek için kullanılan kavramlardır. İsfahani; Farsların Kuzeydeki Deylemlilere Taberistan Kürtleri, güneyde ki Araplara ise Huzistan Kürtleri dediklerini ifade eder.

Minorsky ise buradan hareketle, Kürt kavramının etnik belirleyiciliğini 10.yy ile kazandığını iddia eder. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde kimi Türkmen göçebe aşiretler, Kürt olarak adlandırılmışlardır. Bunların yanında günümüz Farsça’sı ile Talişce’sinde, Kurd kavramı küçük baş hayvan çobanı olarak da kullanılmaktadır.

Kısacası, Kurd, Kırd kavramları aynı anlamı ifade eden kavramlardır ve göçebe toplumlara verilen bir isimdir. Bu isim kimi göçebe halklara etnik bir isim olarak kalmıştır. Zazalar da diğer bir çok halk gibi Moğollardan kaçarak Anadolu’ya kadar gelmişlerdir. Zazalar, Anadolu’ya geldiklerinde buranın yerli halkı olan Ermeniler, Kürtlerde olduğu gibi bunlara da Kırd/Kurd demişlerdir. Bundan dolayı kimi aşiretler kendine Kırd demişlerdir. Bunun yanında kimisi Zaza, kimisi Kırmanc, Kimisi Dımli diye kendini ifade eder olmuştur. Ancak kendi gerçek kimliğini muhafaza eden Zazalar’da kendilerine Delmi/Delemi demeyi sürdürmüştür.

Dımli/Dımıli Kavramının Kökeni

Gelelim Dımli kelimesinin ‘Dunboli veya Dünbüllü gibi adlarla kaydedilen Kürt aşiretinin isminin deforme olmuş halidir,’ iddiasına.

Dımli kavramı, Donboli veya Dünbülü kelimesinden gelmiş olamaz. Şöyle ki kendine Dımli diyen halk Zazaca dilini kullanıyorken, iddia edilen Dumboli Aşireti ise Kürtçenin Kurmanci lehçesini konuşmaktadırlar. İki farklı dili konuşan halkın, aynı halkmış gibi gösterilmesi çok naif bir iddia olarak kalmaktadır.

Buveyhoğulları Devleti

Dımli/Dımıli kavramı antik Delam/Delem (Deylem) bölgesinin deforme olmuş halidir. Şöyle ki bugün Zazaca konuşup kendilerine Delmi diyen bir halkın var oluşu (Mutki – Hınıs) ayrıca Zazacanın antik Deylem bölgesinde konuşulan dillerle (Gilaki, Talişi, Mazandarani, Tati vs) olan yoğun kelime benzerliği, bunun apaçık kanıtıdır ( Dımli/Dımıli kavramı kimi zaman aşiret ismi olarak kabul edilse de, bu iddia Deylem kavramının deforme olmuş halidir iddiasının gölgesinde kalmaktadır ).

M. İzady bu yoğun kelime benzerliğini bir dönem Zazaların o bölgeye gidip, oradaki halkların dilinden etkilendikten sonra tekrar geri döndüğünü tezleri arasında sayar. Zazalar neden gidip asimile olup geri dönüyorlar, sorusunu siz okuyucularımızın takdirine bırakıyoruz. Ayrıca Zazaların Kürt olduğunu iddia eden kimi araştırmacılar, (bunlar arasında Malsimanij, S. Kurıj vb) nedense bu kelime benzerliğini irdelemekten çekinmektedirler. Belki İzady’nin tezi kendilerini tatmin etmiştir.

Zazalar Türktür İddiası

Kimi Türklerin özellikle, Zazalar’ı Türk olarak kabul etmesi veya kimi Zazalar’ın kendilerini Türk olarak kabul etmesi, kısmi de olsa Zazalar’ın Türk olduğu iddialarını da gündeme getirmektedir. Ancak bu iddialar hem mantıksal hem bilimsel olarak tartışılmaya dahi değmeyen iddialardır.

Üniversiteler de ders veren ve akademisyen etiketli bir çok kişinin, Zazalar Türktür veya Zazalar Kürttür vurgusu üzerinden makaleler yazdıklarına şahit olmaktayız. Dil ve coğrafya yakınlığından dolayı “Zazalar Kürttür” vurgusu tartışılmayı bir nebze de olsa hak etmesine rağmen, “Zazalar Türktür” vurgusu tamamiyle kara mizahlık durumdur.

“Zazalar Kürt mü, Zazalar Türk mü” sorusunun cevabı için aşağıda ki kelime örneklerinin de yeterli olduğu kanısındayız.

Türkçe             Zazaca              Kürtçe*

Gelmek              ame                      hatin

Gitmek                şı                            herin

Almak                  guryet                  dest

Vermek                da                          bıde,da

Getirmek            ard                         bînin

Ev                         kiye                       mal

Kapı                      ber                        derî

Oda                       çıme                      jûr, menzel

Bahçe                   kib(w)er              bexçe, bax

Baba                     pi                            bav, bab

Anne                    ma                         da, dê

Kız kardeş           way                       xweng, xûşk, xweh

Erkek kardeş     bra                         bira

Amca                    dat                         ap, mam

Amcaoğlu           deza                      pismam, kurmam, kurap

Amcakızı              dedkena             dotmam, keçmam, keçap, qîzap

Dayı                       xal(o)                    xal

Teyze                  xale                       xaltî, xalet

Keçi                       bız                          bizin

Koyun                   myeşna                 ant, paşil, paxil, mîh

Kurt                       verg                      gur

Köpek                  kutık                     kûçik, se

Ayı                         xeş                        hirç

Zazaca’nın Taliş diliyle olan kelime benzerliği için Zazalar Kimdir makalemizden yararlanabilirsiniz.

Kaynak: Kürtçe sözcükler www.hakkarim.net sitesinden alınmıştır.

Not: Zazalar Kürt mü? Zazalar Türk Mü? Zaza Gerçeği konusuyla ilgili görüşlerinizi katkı amaçlı bekleriz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.