Gağan ile Aroos Guleh Arasındaki İlişki
Gağan ile Aroos Guleh Arasındaki İlişki: Karakterler, Anlamlar ve Ortak Köken
Gağan ve Aroos Guleh, Doğu Anadolu ile Hazar Denizi’nin güney kıyıları arasında uzanan geniş kültür havzasında ortaya çıkmış, kış mevsimini ve zamanın dönüşümünü merkeze alan iki halk ritüelidir. Her iki kutlama da insan topluluklarının kışın sertliği karşısında geliştirdiği sembolik anlatılara dayanır. Amaç, yalnızca eğlence değil; eski yılı sahneden indirmek, yeni dönemi çağırmak ve toplumsal düzeni yeniden tesis etmektir.
Gağan, Zazalar arasında, özellikle Dersim, Bingöl, Elazığ ve çevresinde, kış gündönümü ve yeni yıl eşiğinde kutlanan bir halk bayramıdır. Bu bayramda temel hedef, eski yılın uğursuzluğunu ve ağırlığını geride bırakmak, yeni yıla bereket ve barış içinde girmektir. Evlerin temizlenmesi, sofraların paylaşılması, küslüklerin sona erdirilmesi ve çocukların kapı kapı dolaşarak yiyecek toplaması bu düşüncenin parçasıdır. Bu dolaşma, bereketin köy içinde dolaşıma sokulmasını simgeler.
Gağan’ın merkezinde Kalo (Kal) karakteri yer alır. Kalo, yaşlı adamı, yani kışı, eski yılı ve tükenmiş zamanı temsil eder. Üzerindeki eski püskü giysiler, baston, kambur duruş ve abartılı hareketler, kışın artık gücünü kaybettiğini sembolize eder. Kalo figürü çoğu zaman alaya alınır ya da sembolik olarak yenilir; bu da kışın hükmünün sona erdiğini ifade eder.
Gağan’da Kalo’nun karşısında yer alan önemli figürlerden biri, kız kılığına giren erkektir. Bu karakter, bereketi, doğurganlığı ve yeni yaşamı simgeler. Erkek bedeninde kadın kimliğinin canlandırılması, üretkenliğin ve yenilenmenin sembolik ifadesidir. Böylece Gağan, yaşlı kış ile genç ve canlı yaşam gücü arasındaki karşıtlık üzerinden ilerler.
Aroos Guleh, İran’ın Hazar Denizi’nin güney kıyılarında, özellikle Gilan ve Mazandaran bölgelerinde (bazı kaynaklarda Talış yerleşimleri dâhil edilerek) kutlanan geleneksel bir kış ritüelidir. Bu kutlama, genellikle kışın sonuna doğru, baharın yaklaşmasını simgeleyen dönemde gerçekleştirilir. Aroos Guleh, maskeli ve tiyatral yapısıyla dikkat çeker ve köy köy dolaşan bir performans niteliği taşır.
Aroos Guleh geleneğinde Pir veya Kose, tıpkı
Gağan’daki Kalo gibi, yaşlı kışı ve tükenmiş zamanı temsil eder. Onun karşısında yer alan Aroos (gelin) figürü ise bereketi, doğurganlığı ve baharın gelişiyle ilişkilidir. Dikkat çekici biçimde Aroos da çoğu zaman erkekler tarafından canlandırılır. Bu özellik, Gağan’daki kız kılığına giren erkek figürüyle doğrudan örtüşür ve iki ritüel arasındaki yapısal benzerliği güçlendirir.
Her iki kutlamada da aynı karakter sistemi görülür:
Yaşlı erkek figürü → kış, eski yıl, tükenmiş zaman
Kadınsı/gelin figürü → bereket, doğurganlık, yenilenme
Topluluk → bu dönüşümü izleyen ve onaylayan unsur
Bu karakterlerin erkekler tarafından canlandırılması, ritüellerin kökeninin basit bir eğlence değil, mitolojik ve mevsimsel bir anlatı olduğunu gösterir. Amaç, doğanın döngüsünü sembolik olarak yeniden kurmaktır.
Tarihsel açıdan Gağan daha çok zamanın yenilenmesine ve yeni yıl eşiğine, Aroos Guleh ise kışın sona erdirilmesine ve baharın çağrılmasına odaklanır. Ancak bu fark işlevseldir; kökensel değildir. Yapısal olarak her iki ritüel de aynı düşünceden beslenir: yaşlı ve gücünü kaybetmiş kış figürünün sahneden çekilmesi ve bereketin önünün açılması.
Sonuç olarak Gağan ile Aroos Guleh, farklı halk adları ve coğrafyalar altında yaşatılan; fakat köken olarak aynı mevsimsel inanç sistemine dayanan iki kardeş gelenektir. Gağan’daki Kalo–kız figürü karşıtlığı ile Aroos Guleh’teki Pir–Aroos ikiliği, bu ortak kökenin en güçlü göstergesidir. İsimler, diller ve uygulama biçimleri değişmiş olsa da, anlatılan temel hikâye aynıdır: kış yaşlanır, yenilir ve yerini yeni hayata bırakır.
Orhan Harisoğlu
